Selefon, Lak ve Gofre Uygulamaları

Mat, parlak ve soft touch selefon, UV ve kısmi lak, gofre ve yaldız. Her son işlemin ne işe yaradığı, hangi üründe kullanıldığı ve dosyasının nasıl hazırlanacağı.

Işıkta parlayan altın renkli metalik yaldız varak yüzeyi
Fotoğraf: Katie Harp, Unsplash
İçindekiler
  1. Selefon (laminasyon)
  2. Lak
  3. Gofre (kabartma)
  4. Yaldız (sıcak varak)
  5. Dosya hazırlığı: Kısmi lak, gofre ve yaldız
  6. Hangi ürüne hangi son işlem?
  7. Maliyet ve süreye etkisi
  8. Sık Sorulan Sorular

Selefon, lak ve gofre, baskı bittikten sonra uygulanan son işlemlerdir. Selefon baskının üzerine ince, şeffaf bir plastik film kaplar; lak sıvı bir kaplamadır ve tüm yüzeye ya da yalnızca seçilen alanlara sürülebilir; gofre ise kâğıdı metal kalıpla kabartarak elle hissedilen bir doku oluşturur. Selefon, lak ve gofre hem baskıyı korumak hem de ürünü elde ve gözde daha değerli göstermek için kullanılır. Hangisine ihtiyacınız olduğunu anlamak için iki soruyu cevaplayın: Ürün ne kadar ellenecek ve hangi detayın dikkat çekmesini istiyorsunuz?

Selefon (laminasyon)

Selefon, baskılı kâğıdın üzerine ısı ve yapıştırıcı yardımıyla ince bir plastik filmin kaplanmasıdır. Tek yüze veya iki yüze uygulanabilir. Kâğıdı nem ve lekeye karşı korur, yırtılmayı zorlaştırır, renklerin sürtünmeyle aşınmasını önler ve katlama yerlerinde mürekkebin çatlamasını azaltır.

Selefon türleri

TürGörünüm ve hisNerede tercih edilirDikkat
Parlak selefonParlak; renkleri doygun gösterirFotoğraflı kapaklar, menüler, ürün kartlarıIşık yansıtır; parmak izi ve çizik belli olur
Mat selefonYansımasız, yumuşak ve kurumsalKartvizit, katalog kapağı, sunum dosyasıRenkleri bir miktar yumuşatır, koyuları hafif açar
Soft touch selefonKadife ya da şeftali kabuğu gibi yumuşak dokunuşLüks kartvizit, davetiye, premium ambalajYağlı parmak izi ve sürtünme izi gösterebilir; maliyeti daha yüksektir

Selefon kararı verirken şunları göz önünde bulundurun:

  • Selefon genellikle 200 gr ve üzeri kalın kâğıtlarda kullanılır. İnce kâğıtta tek yüz selefon, kâğıdın kıvrılmasına yol açabilir.
  • Selefonlu yüzeye kalemle yazmak zordur ve sonradan yazıcıyla baskı yapılamaz. Ürünün bir yüzüne not yazılacaksa o yüzü selefonsuz bırakmayı düşünün.
  • Selefonlu kalın kâğıt katlanacaksa bigi şarttır; aksi halde katlama yerinde kâğıt çatlayıp beyaz bir çizgi oluşabilir.
  • Plastik film kâğıdın geri dönüşümünü zorlaştırabilir. Sürdürülebilirlik önceliğinizse lak gibi alternatifleri matbaanıza sorun.

Mat kuşe üzerine basılan koyu tasarımlar sürtünmeye özellikle hassastır; kâğıt türlerinin baskıdaki davranışı için kuşe kâğıt ve 1. hamur kâğıt farkları yazısına bakabilirsiniz.

Lak

Lak, baskının üzerine uygulanan şeffaf ve sıvı bir kaplamadır. Selefondan farkı, ayrı bir film olmaması ve istenirse yalnızca belirli alanlara uygulanabilmesidir.

Su bazlı lak

Ofset makinesinin lak ünitesinde, çoğunlukla baskıyla aynı geçişte tüm yüzeye uygulanır. Mürekkebin sürtünmeyle aşınmasını azaltır, kurumayı hızlandırır; mat, ipek ve parlak seçenekleri vardır. Koruması selefona göre daha hafiftir ama maliyet ve geri dönüşüm açısından avantajlıdır. Mat kuşeye basılan, koyu alanları bol broşür ve kataloglarda sık kullanılır.

UV lak

UV lak, ultraviyole ışık altında saniyeler içinde sertleşen (kürlenen) bir laktır. Çok parlak ve dayanıklı bir yüzey verir. Tüm yüzeye (tam UV lak) ya da yalnızca seçilen alanlara (kısmi UV lak) uygulanabilir. Serigrafi yöntemiyle kalın bir tabaka halinde sürüldüğünde parmakla hissedilen kabarık bir yüzey oluşur; buna kabartmalı (3D) UV lak denir.

Kısmi (lokal) lak

Kısmi lak, tasarımdaki logo, başlık, ürün fotoğrafı ya da bir desen gibi belirli alanların lakla parlatılmasıdır. En bilinen kullanımı mat selefon üzerine parlak kısmi UV laktır: Mat zemin ile parlak alan arasındaki kontrast, ürün ışığa tutulduğunda hemen fark edilir. Kartvizit, katalog kapağı ve ambalajda yaygındır.

Kısmi UV lak geleneksel olarak serigrafi kalıbıyla yapılır. Bazı matbaalarda kalıp gerektirmeyen dijital lak makineleri de bulunur; bu da kısmi laki küçük adetlerde daha erişilebilir hale getirir. Kalıplı ve kalıpsız üretimin maliyet mantığı, dijital ve ofset baskı farkları yazısında anlattığımız mantıkla aynıdır.

Gofre (kabartma)

Gofre, kâğıdın erkek ve dişi iki metal kalıp arasında basınçla şekillendirilmesidir. Logo veya desen kâğıt yüzeyinden yukarı doğru kabarır. İçe doğru bastırılmış tersi de yapılabilir; buna çökertme denir. Gofre baskı veya yaldızla çakıştırılarak uygulanabileceği gibi hiç mürekkep olmadan, yalnızca doku olarak da yapılabilir. Bu mürekkepsiz uygulamaya kör gofre denir ve özellikle beyaz veya açık renkli kâğıtta zarif bir etki verir.

Gofre için dikkat edilecekler:

  • Kâğıt: Kalın ve dolgun kâğıtlar (bristol, dokulu ve kaplamasız özel kâğıtlar) en iyi sonucu verir. İnce kâğıt yırtılabilir, çok sert kartonda kabartma belirsizleşebilir.
  • Arka yüz: Kabartma, kâğıdın arka yüzünde çukur olarak görünür. Çift yüzlü bir kartvizitte arka yüzde aynı alana yazı veya önemli bir öğe koymayın.
  • Detay: Çok ince çizgiler ve küçük yazılar kabartmada kaybolur. Kalın hatlı, sade logolar daha iyi sonuç verir.
  • Kalıp: Her tasarım için ayrı bir metal kalıp (klişe) hazırlanır. Bu nedenle gofre az adetli işlerde birim başına pahalıdır. Aynı logoyu ileride yeniden kullanacaksanız kalıbın saklanıp saklanmadığını sorun.

Yaldız (sıcak varak)

Yaldız, ısıtılmış metal bir klişeyle metalik folyonun kâğıda baskı yoluyla aktarılmasıdır; sektörde sıcak varak da denir. Altın, gümüş ve bakır en bilinen renklerdir; renkli, mat metalik ve holografik folyolar da vardır. Matbaa mürekkebiyle basılan "altın rengi" gerçek metalik parlaklığı veremediği için logoda veya davetiyede gerçek bir parıltı isteniyorsa yaldız tercih edilir.

  • Yaldız mat selefon üzerine sık uygulanır. Ancak bazı soft touch filmlerde folyonun tutunması zayıf olabilir; bu kombinasyon için matbaadan deneme isteyin.
  • Yaldız ve gofre tek kalıpla aynı anda uygulanabilir; logo hem parlar hem kabarık durur.
  • Çok ince hatlar ve küçük punto yazılar dolabilir. Matbaanın uygulayabildiği en ince çizgi kalınlığını sorun.
  • Küçük adetlerde, folyoyu toner üzerine aktaran kalıpsız dijital varak yöntemleri bir alternatif olabilir.

Dosya hazırlığı: Kısmi lak, gofre ve yaldız

Selefon için ayrı bir dosya gerekmez; hangi yüze hangi selefon türünün uygulanacağını belirtmeniz yeterlidir. Kısmi lak, gofre ve yaldız ise matbaaya "nereye" uygulanacaklarını gösteren ayrı bir bilgi ister:

  1. Ayrı katman açın. Uygulanacak alanları, baskı tasarımıyla birebir aynı ölçü ve konumda ayrı bir katmana yerleştirin.
  2. Spot renk tanımlayın. Bu alanları %100 tonda, anlaşılır isimli tek bir spot renkle boyayın (ör. "Lak", "Varak", "Gofre"). Her uygulama için ayrı bir spot renk kullanın.
  3. Üst baskı (overprint) ayarlayın. Spot renk katmanının alttaki baskıyı silmemesi için bu nesneleri overprint olarak işaretleyin.
  4. Vektör kullanın. Logo ve yazıları vektör olarak hazırlayın. Fotoğrafın bir bölümüne lak uygulanacaksa o alanın sınırını vektör yol olarak özenle çizin; piksel tabanlı seçimler kenarlarda tırtıklı sonuç verir.
  5. Toleransı düşünün. Lak ya da yaldızın baskının üzerine oturmasında çok küçük kaymalar olabilir. Çok ince yazıya birebir oturan kısmi lak yerine biraz daha geniş alanlar tasarlamak riski azaltır.
  6. Matbaanın tercihini sorun. Bazı matbaalar spot renk katmanını baskı PDF'i içinde ister, bazıları ise lak veya yaldız alanının %100 siyahla gösterildiği ayrı bir PDF sayfası ister.

Genel PDF ayarları için baskıya hazır PDF hazırlama rehberine bakabilirsiniz.

Hangi ürüne hangi son işlem?

ÜrünSık tercih edilen son işlemNeden
KartvizitMat selefon ve kısmi UV lak; lüks işlerde soft touch, yaldız veya gofreElde sık dolaşır, ilk izlenim önemlidir
Katalog ve dergi kapağıMat veya parlak selefon, isteğe bağlı kısmi lakKapak, iç sayfalardan çok daha fazla yıpranır
Restoran menüsüÇift yüz selefon (parlak veya mat)Sıvı, yağ ve sürekli el teması
BroşürSu bazlı lak ya da son işlemsizGenelde kısa ömürlüdür ve katlanır; maliyet önemlidir
DavetiyeYaldız, gofre, soft touch selefonÖzel ve kalıcı bir his
Ambalaj kutusuSelefon, kısmi UV lak, yaldızRafta dikkat çekme ve koruma

Çeşme, Alaçatı, Urla veya Foça'daki açık hava işletmelerinde menüler sıvı, nem ve güneşle sürekli temas eder; bu koşullarda çift yüz selefon çoğu zaman en mantıklı seçimdir. Davetiyede yaldız ve gofrenin üretim süresine etkisini, kâğıt ve zarf seçimiyle birlikte davetiye ölçüleri ve kâğıt seçimi yazısında bulabilirsiniz. Kartvizitte son işlem kombinasyonlarına dair ek öneriler için kartvizit baskı rehberi yazısına göz atabilirsiniz.

Maliyet ve süreye etkisi

Her son işlem ayrı bir makine ve iş adımı demektir; bu nedenle hem fiyatı hem teslim süresini etkiler. Kalıp gerektiren işlemlerde (gofre, yaldız ve serigrafiyle kısmi UV lak) kalıp masrafı adede bölündüğü için küçük adetlerde birim fiyat belirgin biçimde artar.

Uygulama sırası da planlamayı etkiler. Genel akış şöyledir: baskı ve mürekkebin kuruması, selefon, kısmi lak veya yaldız, gofre, en son kesim, bigi ve katlama. Sıralama işe göre değişebilir; matbaanızın iş planını sorun. Fiyatı etkileyen diğer kalemler için baskı fiyatlarını belirleyen faktörler yazısına bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Selefon mu lak mı daha iyi korur?

Genel olarak selefon daha güçlü koruma sağlar; ayrı bir film olduğu için yırtılmaya, neme ve katlama çatlağına karşı daha dirençlidir. Su bazlı lak mürekkebi sürtünmeye karşı korur, ancak sıvıya ve yoğun kullanıma karşı selefon kadar dayanıklı değildir. Ürün uzun süre ve sık ellenecekse selefon, kısa ömürlü bir broşürse lak çoğu zaman yeterlidir.

Kısmi lak selefonsuz kâğıda uygulanabilir mi?

Kuşe kâğıda uygulanabilir, ancak etki en çok mat selefon üzerinde belli olur; çünkü parlaklık farkını yaratan mat zemindir. Kaplamasız kâğıtta lak kâğıda emildiği için parlaklık zayıf kalır. Karar vermeden önce matbaadan, düşündüğünüz kâğıtta daha önce yapılmış bir örnek isteyin.

Gofre ile yaldız aynı şey mi?

Hayır. Gofre kâğıdı kabartarak doku oluşturur, renk veya parlaklık eklemez. Yaldız ise yüzeye metalik folyo aktarır ve yüzey düz kalır. İkisi aynı alanda birleştirilebilir, ancak bu durumda hem kalıp hem iş adımı sayısı artar.

Son işlemler teslim süresini uzatır mı?

Evet, ama ne kadar uzatacağı matbaanın iş yüküne ve işin türüne bağlıdır. Selefon çoğu matbaada kendi bünyesinde yapılan kısa bir adımken, gofre ve yaldızda önce kalıbın hazırlanması gerekir; bazı matbaalar bu işlemleri dış atölyelere yaptırdığı için süre daha da uzayabilir. Fuar gibi tarihi kesin işlerde son işlem süresini teklif aşamasında yazılı olarak sorun.